Ontdek de molen

Iedereen heeft wel eens een molen gezien. Maar weet u ook hoe een molen er van binnen uit ziet en hoe deze werkt? Kijk door de muren van de molen heen en ontdek wat er allemaal in de molen te zien is.

 

Introductie

Molen de Valk is een stellingmolen uit 1743. De huidige molen volgde een houten molen uit 1667 op. De nieuwe stenen molen moest plaats bieden aan twee gezinnen en hoog genoeg zijn om boven de stedelijke bebouwing genoeg wind te vangen. Op de begane grond en in de uitbouw bevonden zich de keukens, woonkamers en een paardenstal. Op de eerste en tweede etage waren de slaapkamers, terwijl de derde etage als opslagruimte diende. Het molenbedrijf begon pas op de vierde etage op veertien meter hoogte. De vierde etage tot aan de kap, op 29 meter hoogte, werden ingericht voor de belangrijkste functie: het malen van graan tot meel.

Kap

De bovenste verdieping van de molen is de kap (of kapzolder) en het is tevens het dak van de molen. Om altijd gunstig op de wind te staan, kan de kap 360 graden om zijn as draaien. Dit gebeurt dankzij een groot rond lager met pokhouten rollen. In de kap draait de wiekenas met daarop het bovenwiel (een houten wiel van 3 meter doorsnede). Rondom het bovenwiel bevinden zich de vangstukken, de remblokken van de molen. Vanwege het gevaar van de vele bewegende delen is de kapzolder niet voor het publiek toegankelijk.

Luizolder

De naam van deze zolder verwijst naar het luiwerk, een hijsinrichting waarmee met behulp van de windkracht de graanzakken tot bovenin de molen worden gehesen. Dit transport gaat binnendoor, via een stelsel van luiken die zich allemaal in één lijn bevinden. Ook het afvoeren van de meelzakken, vanaf de maalzolder, gebeurt door deze luiken. Nadat het graan is opgehesen, wordt het vanaf deze zolder in de voorraadsilo's gestort.

Steenzolder

Op de Steenzolder vindt het malen plaats door middel van koppels maalstenen. De bovenste steen, aangedreven door de wiekenas, draait rond, terwijl de onderste steen vast ligt. In het midden van bovenste steen zit een gat waar het graan vanuit een erboven hangende voorraadsilo in wordt gestort. Het scherpsel (groeven) in de maalstenen zorgt ervoor dat het graan tot meel vermalen en dat de meel er aan de zijkanten van de maalstenen uit komt. Om de werking van de groeven te behouden, moeten ze regelmatig worden ‘gebild’ met een speciale ‘bilhamer’. Tegenwoordig is er nog maar één koppel maalstenen werkzaam, waar er vroeger vier koppels waren voor verschillende soorten meel.

Maalzolder

Dit is de werkplek van de molenaar. Vanaf de maalzolder kan hij door één van de drie deuren de stelling op stappen. Vanaf de stelling kan hij het weer in de gaten houden en zo nodig kruien (het draaien van de kap en wieken in de richting van de wind) of het zeil op de wieken meerderen of minderen. Ook worden op de maalzolder de zakken gevuld en gewogen en kan de molenaar de kwaliteit van het meel, dat via goten van de Steenzolder omlaag komt, controleren en enigszins beïnvloeden.

De Expositieruimte

De eerste, tweede en derde verdieping zijn ingericht als expositieruimtes. Op de eerste verdieping is de expositie ‘De molen, symbool van Holland’ te zien. Deze toont onder andere gereedschappen, boeken en werktuigen die met molens te maken hebben. Ook wordt hier een film over molens in Nederland getoond. Op de tweede etage gaat de expositie verder en wordt er meer verteld over molens in Leiden en de geschiedenis van de Valk. De derde etage vertelt de geschiedenis van het malen van graan en er zijn een aantal zeer fraaie modellen te bewonderen van onder andere een stellingmolen, een houtzaagmolen en diverse soorten poldermolens.

De Woonruimte

Op de begane grond is de enige bewaard gebleven stadsmolenaarswoning van Nederland grotendeels intact gelaten. Deze ademt, dankzij het nog grotendeels aanwezige originele meubilair, de sfeer van rond 1900. In de keuken zijn boven de gootsteen achttiende-eeuwse Delfts-blauwe tegeltjes te zien met onder andere afbeeldingen van kinderspelen en er staat ook een oud hout/kolen fornuis. In de woonkamer hangen vele familieportretten en afbeeldingen van molens en familiewapens. Deze getuigen van de belangstelling die de laatste molenaar had voor genealogie. Ook in de salon of groene kamer sieren voornamelijk familieportretten de wanden. Dit vertrek werd alleen gebruikt op zon- en feestdagen.
Erfgoed Leiden